भगवद्गीता · अध्याय 13: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
भगवद्गीता 13.14
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam | asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
वह सब इंद्रियों के गुणों से प्रकाशित होता है, फिर भी सब इंद्रियों से रहित है। वह आसक्ति से रहित है, फिर भी सबको धारण करता है। वह निर्गुण है, फिर भी गुणों का भोक्ता है।
आज के संदर्भ में
हर पंक्ति में एक विरोधाभास है: वह सब इन्द्रियों वाला लगता है, फिर भी उसकी कोई नहीं; वह असक्त है, फिर भी सबको धारण करता है; वह गुणों से मुक्त है, फिर भी उनका अनुभव करता है। ये सुलझाने के लिए विरोध नहीं। ये उसका वर्णन करते हैं जिसे हमारी श्रेणियाँ नहीं थाम सकतीं। चेतना ऐसी ही है। वह कोई विशेष दृश्य या ध्वनि नहीं, फिर भी उसके बिना कुछ देखा या सुना नहीं जाता।